De Shtandart en Peter de Grote

De Shtandart is bij de meeste Nederlanders bekend als het schip dat werd gebruikt in de film “Nova Zembla”. Het is de replica van een fregat uit 1703.

Achter de Shtandart zit dus heel andere historie. Dit was ooit het vlaggenschip van Tsaar Peter de Grote.

De Jeugd van Peter de Grote

Peter de Grote werd in Moskou geboren op 9 juni 1672. Op zijn 17e jaar werd hij de Tsaar van Rusland, wat op dat moment het grootste rijk van de wereld was. Rusland was geen zeevarende natie en bezat geen marine. Als een Tsaar niet met zijn soldaten ten strijde trok, werd van hem verwacht dat hij zijn enorme rijk vanaf het Kremlin bestuurde. Daar zetelde hij in oosterse pracht en ontving met veel eerbetoon enorme stromen bezoekers. Tsaar Peter hield niet van dit soort eerbetoon. Hij was voornamelijk geïnteresseerd in praktische vaardigheden en was voor zijn 20e al een bekwaam timmerman, steenhouwer en smid.

Het standbeeld van Peter de Grote op het vestingeiland in Petersburg   Peter de Grote als jongeman

Hij had contact met de Hollandse koopman, Frans Timmerman, waarmee de jonge Tsaar zijn bezittingen buiten Moskou ging bekijken. In een opslag kwamen ze een kromgetrokken en uitgedroogde romp van een 7 meter lang- en 2 meter breed rondspantschip met zijzwaarden tegen. De enige schepen die Peter kende waren vierkante platbodemschepen die op de rivieren werden gebruikt. Na uitleg van Frans Timmerman dat dit soort schepen op windkracht zelfs in staat waren om tegen de wind in te varen, besloot Peter dit schip te restaureren. Met hulp van de Nederlandse zeeman en scheepstimmerman Karsten Brandt werkte hij zelf aan de restauratie en tuigde dit opnieuw. Na gereedkomen liet hij het scheepje, Botic genaamd, vervoeren naar de rivier de “Jaoeza”, waar Peter van Karsten leerde met dit schip te zeilen. De rivier werd Peter al snel te tam en hij wilde de zee op. Het grootste stuk water dat een beetje in de buurt was, was het 15 kilometer lange Perejaslawl-meer dat zo’n 130 kilometer noordelijker lag. Daar werd het scheepje naar toe gebracht en Peter besloot daar een eigen scheepswerf te beginnen en daar ter plaatse schepen te bouwen. Hij werkte er met voornamelijk Hollandse scheepstimmerlieden en werkte net zo hard mee met hamer en beitels als zijn werknemers, woonde in een arbeidershut en liep in versleten westerse kleding en afgetrapte laarzen.

Op z’n 20e was hij gegroeid in z’n vaardigheden en had 12 schepen op dit meer liggen. Peter wilde naar zee. Hij vertrok naar Archangelsk, een plaatsje 1500 kilometer noordelijker, aan de Witte Zee. Hij legde contact met de Hollandse en Engelse kooplui. Hij werkte op scheepswerven, smederijen en bouwde daar zijn eerste Russische marineschip dat hij “St. Pieter” doopte. Vervolgens bouwde hij mee aan een jacht dat hij “St. Paulus” noemde en liet in Holland een fregat bouwen met 44 stukken. Hiermee legde hij de basis van de Russische marine.

De reis naar West Europa

Om zich meer in de scheepsbouw te ontwikkelen vertrok hij in maart 1697 met een groot gezelschap voor een periode naar het westen. Om anoniem te blijven reisde hij vooruit en stelde hij zich voor als Peter Michailov. Hij ging aan de Zaan op zoek naar timmerman-smid Gerrit Kist, die hij al kende vanuit Moskou, en huurde bij hem in augustus een tuinhuisje: het Tsaar Peter huis en werkte als timmerman op de scheepswerven in Zaandam. Hij kocht een jacht waarmee hij op het IJ zeilde. Al snel werd bekend dat deze timmerman Tsaar Peter de Grote was en werden zijn privétochtjes vaak omringd door belangstellenden, die in grote groepen om hem heen zeilden.-

Een Zaanse scheepswerf in de 18e eeuw   Het huis van timmerman Gerrit Kist

Om dit te ontlopen verhuisde hij naar Amsterdam, waar inmiddels zijn gevolg van 200 personen was aangekomen en werkte en woonde op de VOC werf. De Amsterdamse burgemeester-scheepsbouwer Nicolaas Witsen nodigde Peter uit om op 1 september een proeve van admiraalzeilen en een spiegelgevecht bij te wonen. Zij kenden elkaar ook al door de bezoeken aan Moskou van Nicolaas. Elke Hollander met een jacht was uitgenodigd en er kwamen er honderden opdagen. Admiraal Gillis Schey verdeelde een vloot van 41 schepen in 2 eskaders en de schepen werden voorzien van kanonnen, musketten en kruit.- -De Tsaar was uitgenodigd op het vlaggeschip van de Oostindische compagnie en Schey nam de vlootschouw af. De eskaders lagen in slagorde, de admiraal hees de rode vlag en de eskaders voeren in perfecte linie op elkaar af waarbij zij tijdens het passeren elkaar beschoten met een extra zware lading om meer indruk te maken.

Spiegelgevecht op het IJ door Abraham Storck   Ets van Caspar Luyken Spiegelgevecht op het IJ

De Tsaar raakte in een moeilijk te omschrijven beroering en bood admiraal Schey een positie en een grote som geld aan om mee te werken aan een uitgebreide marine die de Russische Tsaar van plan was te bouwen. Schey weigerde het aanbod en om de teleurstelling te verzachten bood het Amsterdams stadsbestuur het fregat aan waarop Peter de vlootschouw had bijgewoond.

Naar Engeland

Peter ontmoette stadhouder Willem III van Oranje, die ook koning van Engeland was. Hierdoor werd hij uitgenodigd om een bezoek aan Engeland te brengen. Hiervoor had Willem het Britse oorlogsschip “The York” naar Holland gestuurd om Peter op te halen van Hellevoetsluis. Deze kwam echter tijdens de overtocht in een zware storm terecht. Tegelijk met de storm werd ook het enthousiasme van de Tsaar verder aangewakkerd. Na 24 uur bereikte het schip Londen en werd Peter met veel eerbetoon onthaald.- -De Nederlandse bouwmeesters bouwden zonder tekening maar werkte op de kennis die van generatie op generatie werd overgedragen. Voor Tsaar Peter was het niet mogelijk om deze manier de onervaren timmerlui in Rusland schepen te laten bouwen. In Engeland leerde hij hoe hij bouwtekeningen moest maken en gebruikte deze tijdens het bouwproces op de Russische werven.- -Peter, die al snel genoeg kreeg van al dat formele gedoe trok zich weer terug in anonimiteit. Hij vertok naar Deptfort, een scheepsbouwcentrum gelegen aan de Theems waar hij ook weer als timmerman meewerkte aan de bouw van zijn jacht. Hij kreeg samen met zijn onderdanen een onderkomen in het fraaie landhuis van John Evelyn. Deze was 45 jaar bezig geweest het huis en tuin naar zijn eigen smaak in te richten. In het 2 maanden durende verblijf waren zowel het huis als de tuin door de feestende gasten volledig geruïneerd. Ondanks het buitenzinnige gefeest was de Tsaar altijd op tijd op de werf.-Na 2 maanden was het jacht gereed en werd het door hem overgenomen en Royal Transport gedoopt. Ook hier werd Peter weer uitgenodigd voor het bijwonen van een dag admiraalzeilen waar hij vol van genoot. Na afscheid vertrok hij met de “Royal Transport” in mei 1698 naar Amsterdam en liet hier het schip volladen met koopwaar en dure navigatie-instrumenten. Vervolgens ging hij over land weer terug naar Rusland en liet het schip nazenden.

Een model van de 'Royal Transport', zoals Peter 'm meekreeg   Hoofdgebouw van de Admiraliteit in 2005   De Admiraliteitswerf ten tijde van Peter de Grote

 

Terug in Rusland

Tsaar Peter had behoefte aan een ijsvrije haven en richtte zich op de Oostzee, een gebied dat toen in handen van Zweden was. Met zijn leger verjoeg hij de Zweedse garnizoenen in 1702 en stichtte aan de mondingsdelta van de rivier Neva in mei 1703 de stad St. Petersburg. Die stad werd onder onvoorstelbare omstandigheden door 10-duizenden Zweedse krijgsgevangenen, boeren en soldaten, onder leiding van Hollandse architekten en Italiaanse kunstenaars uit de modder opgetrokken, met de Amsterdamse grachten als voorbeeld. Hij bouwde scheepswerven en richtte een oorlogsvloot op.

De Shtandart

-Met behulp van Nederlandse en Engelse vaklieden kwam het Russische scheepsbouwproces op gang. Het eerste schip dat daar gebouwd werd onder leiding van de Hollander Vibe Gerense op de Olonet-werf aan het Ladogameer en tevens het vlaggenschip van deze Baltische Marine was “De Shtandart”. In 1703 is de Shtandart in 5 maanden tijd gebouwd. Een gemiddeld schip in Nederland liep na 9 maanden van stapel. De naam is afkomstig van sjtandart in het Russisch, een gele vlag met de kaarten van de zeeën. Tot 1703 waren dat de drie Russische zeeën. In 1703 werd de Oostzee veroverd en kwam er dus een nieuwe standaard. Het vlaggenschip van de Baltische vloot werd daarom "Sjtandart" genoemd.

Peter had haast en wilde zo snel mogelijk zijn Baltische Marine gereed hebben. De scheepsbouwer werkte van zonsopkomst tot zonsondergang, wat in de noordelijke zomers langer duurt dan in Nederland. Het hout dat hiervoor gebruikt werd kwam uit de nabij gelegen bossen en het had niet de tijd om goed te drogen. De vogeltjes hadden hun nest nog niet verlaten of de planken waren al tegen de spanten aan gesmeten. De duurzaamheid was daarom dusdanig slecht dat het schip al snel in verval raakte. Het werd opnieuw gerestaureerd en bleef daarna dienst doen tot 1719. Tsaar Peter wilde het schip een monumentale status geven als zijnde het eerste schip van de Baltische Marine. Samen met diverse andere schepen werd de Shtandart opgeslagen op het Kronwerk Kanaal achter het Peter en Paulus-fort. Daar raakten de schepen verder in verval. Peter gaf de opdracht om de “Baltic”, die tijdens zijn jongensjaren zo veel invloed heeft gehad op de interesse van de Tsaar voor scheepvaart, naar Sint Petersburg te vervoeren. Het kreeg de eervolle naam “Grootvader van de Russische marine”. In november 1724 hielp Peter bij de redding van een twintigtal zeelieden uit het water van de koude Neva. Drie maanden later in 1725 stierf hij aan de gevolgen van gangreen. Tsaar Peter de Grote was toen 54 jaar. Na Peters dood nam zijn vrouw Catharina de Eerste de macht over. Zij wilde de Shtandart ter ere van haar man opnieuw restaureren. Tijdens het hellingen brak het schip in tweeën. Catharina beloofde het schip opnieuw te laten bouwen.

Die belofte is lang niet ingelost, tot november 1994.......

 

 

Met dank aan: 

Deel dit verhaal

e-mail icon
Facebook icon
Twitter icon
LinkedIn icon
Hyves icon
Nujij icon
Google icon